‘U spreekt met een tevreden man.’ Kamerlid Jan Valize is na een weekje op de PVV-burelen helemaal bijgedraaid. De PVV’er was vorige week in dagblad De Limburger nog teleurgesteld over zijn 39ste plek op de PVV-lijst. ‘Na alle inspanningen verwacht je een hogere plek, daar ben ik eerlijk in.’

Inmiddels heeft Valize berekeningen paraat om het tegendeel te beweren. In 2023 was hij nummer 35 op een lijst van 55 kandidaten, nu nummer 39 op een lijst van 80: ‘Ik hoor dit keer bij de bovenste helft.’ De peilingen zijn bovendien gunstiger: ‘Ik heb nu een betere range.’

Geert Wilders heeft liever niet dat PVV’ers met media praten, maar Valizes redenering zal hij kunnen volgen. Zijn eigen politieke wereldbeeld rust ook voor een groot deel op peilingen. Die bepalen niet alleen zijn status in de buitenwereld, maar ook de stabiliteit in de PVV-binnenwereld.

Stresstest

Wilders’ beslissing om uit het kabinet te stappen was dan ook een stresstest voor zijn partij. De vorige keer dat hij Nederland in een bestuurscrisis stortte, als gedoger van het kabinet-Rutte I, wankelde het hele PVV-bouwwerk. Er was intern gemor over de breuk en over het gebrek aan inspraak. Toen de partij vervolgens wegzakte in de peilingen, zagen PVV’ers hun toekomst in rook opgaan. Twee PVV’ers organiseerden een persconferentie, waarin ze Wilders vergeleken met Kim Jong-un. De PVV-leider vreesde daarna voortdurend meer publicitaire schade. ‘Dan kunnen we inpakken en ophouden’, schreef hij in uitgelekte correspondentie.

Een herhaling daarvan heeft dit keer niet plaatsgevonden. Dat de peilingen relatief stabiel zijn gebleven, zal hebben bijgedragen aan de interne rust. Het omgekeerde geldt waarschijnlijk ook: doordat interne muiterij is uitgebleven, liep de partij in de peilingen minder schade op.

Onderlinge loyaliteit

Vanzelfsprekend was dat niet. Het korte avontuur binnen het kabinet-Schoof heeft de verhoudingen binnen de PVV wel degelijk op de proef gesteld. Maar alleen in het geval van staatssecretaris van Justitie Ingrid Coenradie kreeg de buitenwereld daar iets van mee.

Meteen nadat Coenradie met Wilders de strijd was aangegaan over het cellentekort, raakte ze intern geïsoleerd. In de maanden daarna had de nieuwkomer amper nog contact met PVV’ers. Ze werkte op dezelfde gang als minister van Asiel Marjolein Faber, maar de spaarzame gesprekken gingen enkel nog over koetjes en kalfjes.

Het past bij de verdere verharding van de interne partijcultuur: in 2012 vonden PVV’ers elkaar nog in hun onvrede over Wilders’ eigengereidheid, in 2025 is zijn leiderschapsstijl bekend en veelal geaccepteerd. De loyaliteit aan de partijleider is groter, de onderlinge loyaliteit kleiner. PVV’ers vliegen elkaar volop in de haren, maar dat raakt Wilders niet.

Risicovol waren in de afgelopen regeerperiode vooral de fricties tussen de partijleider en enkele prominente PVV’ers van het eerste uur. Die gingen over de manier waarop Wilders omging met zijn tweede, en misschien wel laatste kans om regeringsverantwoordelijkheid te dragen.

Fricties

Zo viel het op dat vicefractievoorzitter Léon de Jong uit de inner circle van Wilders verdween, het coalitieoverleg oversloeg en steeds minder verscheen in de Kamer. Zelf wil hij er niks over kwijt, maar ook binnen de coalitie bestond de indruk dat De Jong er moeite mee had dat Wilders zijn eigen bewindspersonen amper steunde. Onervaren ministers als Barry Madlener en Fleur Agema, tevens de levenspartner van De Jong, werden in de Kamer snoeihard aangepakt door de PVV-fractie.

De Jong was ook de enige PVV’er die publiekelijk een kanttekening plaatste bij Wilders’ besluit om het kabinet te laten vallen. Tegen Nieuwsuur zei hij dat andere partijen daardoor weer een excuus kregen om ‘ondemocratisch te handelen’: het uitsluiten van de PVV.

Volgens bronnen rondom het kabinet werd Agema als vicepremier aan haar lot overgelaten. De hoop binnen het kabinet-Schoof was dat ze de afstemming met de PVV-fractie voor haar rekening kon nemen, maar dat bleek een illusie. ‘Fleur had geen lijntje met Wilders; niemand had een lijntje met Wilders’, aldus een kabinetsbron.

De spanningen zijn desondanks grotendeels binnenskamers gebleven. Agema en De Jong kondigden onlangs hun vertrek aan, maar in hun afscheidsbrieven overlaadden ze Wilders met lof. Ook andere ex-PVV-bewindspersonen zwijgen.

Spijtoptanten

Iedere PVV’er weet inmiddels dat het met spijtoptanten zelden goed afloopt. Wie kent Louis Bontes of Harm Beertema nog? Loyaliteit pakt beter uit. In opspraak geraakte PVV’ers als Gidi Markuszower (kwam niet door de veiligheidscheck voor een kabinetspost) en Vicky Maeijer (pleegde plagiaat) blijven op verkiesbare plekken staan.

Wilders heeft anders dan in 2012 bovendien laten zien dat comebacks mogelijk zijn. Iemand als Reinette Klever verliet in 2017 gedesillusioneerd de PVV, maar sprak nooit een onvertogen woord. In 2023 keerde ze terug als minister.

De kans dat Wilders nog een keer dergelijke functies in de aanbieding heeft, lijkt nu klein, maar voor de meeste ex-PVV’ers is het waarschijnlijk de beste kans die ze hebben.

Zwijgen over wat niet goed ging, is dan een klein offer.