Donderdag, vlak nadat de FBI foto’s van de veronderstelde moordenaar van Charlie Kirk had gepubliceerd, zette iemand een verwassen T-shirt te koop op eBay, het Amerikaanse Marktplaats. Een zwart shirt met op de borst een adelaar boven een Amerikaanse vlag en de leuze: ‘Land of the free, home of the brave’. Prijs: 500 dollar. Waarom zo duur? Omdat dit het shirt is ‘As Seen On Charlie Kirk’s Shooter’: de verdachte van de moord draagt het op de vrijgegeven beelden.

Een voorbeeld van morbide opportunisme en handelsgeest? Is het onverschilligheid, die wijst op een lage drempel naar meer geweld? Of is het niet meer dan een staaltje trolling? Welke afslag nemen de Amerikanen?

Donderdag interviewde radioprogramma Met het oog op morgen extremisme-onderzoeker Cas Mudde van de universiteit van Georgia. Gevraagd of de moord op Kirk, oprichter van de conservatieve actiegroep Turning Point USA, grote invloed zou hebben op de sfeer in de Verenigde Staten, dacht Mudde dat dat wel zou meevallen. „Dit is een heel gewelddadig land”, zei hij. „Dit soort van shootings hebben niet eenzelfde uitwerking als in Nederland.”

Mudde vergeleek het neerschieten van Kirk, een invloedrijke bondgenoot van president Trump, met de moord op Pim Fortuyn in 2002. Door die gebeurtenis veranderde het debat in Nederland, aldus Mudde. De moord op Kirk zou in de VS nooit hetzelfde teweeg kunnen brengen, meende hij. „Ik denk niet dat als ik volgende week weer op de campus ben, mijn studenten er dan nog over praten.”

Mudde is daarmee een eenzame stem van relativering in een koor van Amerikaanse onheilszangers. Andere extremisme-onderzoekers kwamen tot de tegenovergestelde conclusie: de ketel begint nu echt over te koken.

Onder de kop ‘Land op het randje’ liet persbureau Reuters een handvol deskundigen aan het woord. Hoogleraar Mike Jensen die aan de universiteit van Maryland een database over politiek geweld beheert, telde dit jaar 150 incidenten, twee keer zoveel als een jaar geleden. De moord op Kirk zou volgens hem beslist de „vonk kunnen zijn die meer aansteekt”.

300 incidenten

De omstandigheden voor politiek geweld worden in elk geval steeds gunstiger, schreef Robert Pape, hoogleraar aan de universiteit van Chicago, al in juni in The New York Times. Sinds 2021 neemt hij enquêtes af waarin naar meningen over politiek geweld wordt gevraagd. De steun voor geweld als oplossing voor politieke meningsverschillen wordt gestaag groter.

De enquête van mei dit jaar was de zorgwekkendste tot dusver, aldus Pape. Daarin zei 40 procent van de ondervraagde aanhangers van de Democratische Partij dat zij zich kunnen vinden in het vooruitzicht dat Donald Trump met geweld van het politieke toneel zou worden verwijderd. Van de ondervraagde Republikeinse aanhangers was 25 procent vóór de inzet van militairen om protesten tegen Trumps beleid neer te slaan. „Een ruime verdubbeling ten opzichte van de herfst van 2024”, aldus Pape.

De president kan de moord gebruiken om zijn greep op politieke tegenstanders te versterken

Persbureau Reuters turfde in 2024 driehonderd gevallen van politiek gemotiveerd geweld. Dat ging van een incident waarbij een man in Pennsylvania een groepje aanhangers van de Democratische presidentskandidaat Kamala Harris stompte en uitschold , tot de man die probeerde president Trump dood te schieten tijdens een verkiezingsbijeenkomst.

In juni dit jaar werden twee Democratische politici in Minnesota vermoord. Ook werden aanslagen gepleegd op de Democratische gouverneur van Pennsylvania. Deze politieke geweldsincidenten noemde president Trump niet in zijn reactie op Charlie Kirks dood. Hij verwees evenmin naar de aanslag op de Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Nancy Pelosi, waarbij haar echtgenoot zwaar gewond raakte. Hij verwees ook niet naar de extremisten die de Democratische gouverneur van Michigan probeerden te ontvoeren. Hij verwees wel naar de aanslag op hemzelf, naar de moord op de topman van een grote verzekeringsmaatschappij in december en de aanslag op de Republikeinse afgevaardigde Steve Scalise in 2017.

Waarom Trump de aanslagen op linkse politici niet noemde was duidelijk. „We moeten de radicaal-linkse mafketels verrot slaan”, zei hij donderdag tegen verslaggevers. Op dat moment had de politie nog geen verdachte aangehouden, dat zou pas vrijdag gebeuren. Maar de president wist al waar hij zijn gram zou halen.

Burgeroorlog

Dit kon wel eens het belangrijkste gevolg worden van de dood van ‘martelaar voor waarheid en vrijheid’ Charlie Kirk: de president kan dit gebruiken om zijn greep te versterken op politieke tegenstanders.

Een extreemrechtse activist noemde de aanslag het „Amerikaanse Reichstag-moment” – naar de door een communist gepleegde brandstichting die Hitler aanwendde om zijn linkse tegenstanders te criminaliseren. Het is tijd om „elke Democratische politicus te arresteren en de partij te verbieden”, schreef de activist erbij. Soortgelijke oproepen klinken nu aan de verre rechterkant van het politieke spectrum, waar Donald Trump zich bevindt. Zijn voormalige adviseur Steve Bannon schreef dat het ‘oorlog’ is. „Charlie Kirk is een oorlogsslachtoffer.”

Trump hád de oorlog al verklaard toen hij deze zomer de Nationale Garde naar Los Angeles en hoofdstad Washington stuurde om politietaken uit te voeren. Onder het mom van een ‘noodtoestand’ heeft Trump duizenden militairen op burgers afgestuurd.

Barbara Walter, een politicoloog die in 2022 furore maakte met haar boek How Civil Wars Start verwees naar het Reichstag-commentaar in een radiointerview op de dag van de moord op Kirk. Ze noemde voortekenen voor een verschuiving naar autocratie: een noodsituatie of een oorlog wordt aangegrepen om de rechtsstaat opzij te schuiven. Dat is waarom rechts de temperatuur blijft verhogen, aldus Walter, terwijl ze de macht al hébben. Dat is omdat ze hun oog gericht hebben op een volgend doel, zei Walter: de democratie afschaffen. Ze vertegenwoordigen een groep, witte, christelijke Amerikanen die in aantal afneemt. Van de democratie en vrije verkiezingen hebben ze op de middellange termijn niks te verwachten.

„Trump volgt de strategie van would-be dictators”, zei Walter. Het neerslaan van elke vorm van oppositie wordt uitgelegd als een welverdiende (zíj zijn moordenaars, wíj niet) en noodzakelijke maatregel.

Misschien dat experts als Pape, Jensen en Walter enigszins gerustgesteld zijn door de woorden van de gouverneur van Utah, Spencer Cox, bij de persconferentie over de arrestatie van de verdachte. „Politiek geweld zaait uit”, zei hij. „We kunnen naar elkaar blijven wijzen wie de schuld heeft. En dan wordt het alleen maar erger. Dit is de keuze die ieder van ons nu moet maken.”